Hacettepe Üniversitesi’nde görev yapan araştırmacılar, kene türlerinin cep telefonu kamerasıyla çekilen fotoğraflar üzerinden belirlenmesine yardımcı olacak yapay zeka destekli yeni bir sistem geliştiriyor.
TÜBİTAK tarafından desteklenen proje kapsamında, Türkiye’de yaygın olarak görülen ve halk sağlığı açısından önem taşıyan kene türlerine yönelik kapsamlı bir görüntü veri tabanı oluşturulacak. Geliştirilecek yapay zeka modelinin, vatandaşların karşılaştıkları keneyi fotoğraflayarak türü hakkında kısa sürede ön bilgi alabilmesine imkan sağlaması amaçlanıyor.
TÜRKİYE’DEKİ KENE TÜRLERİNE ODAKLANACAK
Hacettepe Üniversitesi Biyoloji Bölümü Ekoloji Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Doç. Dr. Olcay Hekimoğlu’nun yürüttüğü proje, “Türkiye’de Kene Türlerinin Hızlı, Düşük Maliyetli ve Erişilebilir Teşhisi için Akıllı Telefon Tabanlı Yapay Zeka Modeli” adıyla yürütülüyor.
Projenin temel hedefi, Türkiye’de yaygın görülen kene türlerinin farklı açılardan çekilmiş fotoğraflarından oluşan geniş bir veri tabanı hazırlamak.
Bu görüntüler kullanılarak eğitilecek yapay zeka modelinin, cep telefonuyla çekilen yeni bir kene fotoğrafını analiz ederek hangi türe ait olabileceği konusunda kullanıcıya hızlı bir ön değerlendirme sunması planlanıyor.
KKKA AÇISINDAN ÖNEMLİ TÜR ÖNCELİKLİ OLACAK
Araştırmacıların üzerinde özellikle durduğu türlerden biri Hyalomma marginatum olacak.
Bu türün Kırım Kongo Kanamalı Ateşi (KKKA) açısından taşıdığı önem nedeniyle, geliştirilecek sistemde diğer kene türlerinden yüksek doğrulukla ayırt edilmesine öncelik verilecek.
Doç. Dr. Hekimoğlu, Türkiye’de KKKA’nın önemli bir halk sağlığı sorunu olduğunu belirterek, kene türünün kesin şekilde belirlenmesinin ise uzman incelemesi ve laboratuvar yöntemleri gerektirdiğine dikkat çekti.
Dünyanın farklı ülkelerinde yapay zeka kullanılarak kene türlerinin belirlenmesine yönelik çalışmalar yürütüldüğünü aktaran Hekimoğlu, mevcut çalışmaların önemli bölümünün Avrupa ve Amerika’daki kene türlerine odaklandığını ifade etti.
Türkiye’de geliştirilen projenin farkının ise doğrudan Türkiye’de bulunan ve halk sağlığı açısından önem taşıyan türlere yönelik olması hedefleniyor.
FOTOĞRAF YETERLİ DEĞİLSE YAPAY ZEKA UYARACAK
Sistemin en önemli özelliklerinden biri, görüntünün yetersiz olduğu durumlarda yapay zekanın zorla bir tür adı vermemesinin planlanması.
Fotoğrafın açı, ışık veya görüntü kalitesi açısından yeterli olmaması halinde kullanıcının yeniden fotoğraf çekmesinin istenmesi ya da uzman değerlendirmesine yönlendirilmesi hedefleniyor.
Böylece sistemin yalnızca tahmin üretmek yerine, güvenilir bir ön değerlendirme sağlayamadığı durumları da kullanıcıya bildirmesi amaçlanıyor.
İLK AŞAMADA 8 KENE TÜRÜ
Projenin ilk aşamasında Türkiye’de yaygın görülen ve halk sağlığı bakımından öncelikli kabul edilen 8 kene türünün sisteme dahil edilmesi planlanıyor.
Bunun için kapsamlı bir kene fotoğraf arşivi oluşturulacak. Farklı türlere ait örnekler farklı açılardan görüntülenecek ve bu örneklerin tür doğrulaması bilimsel yöntemlerle gerçekleştirilecek.
Örneklerin DNA analizleriyle doğrulanması da projenin önemli aşamalarından biri olacak.
Bu yöntem sayesinde yapay zekanın yalnızca görsel benzerlikler üzerinden değil, türü güvenilir biçimde belirlenmiş örneklerden oluşturulan bir veri setiyle eğitilmesi amaçlanıyor.
TELEFONDAN, İNTERNETSİZ ÇALIŞMASI HEDEFLENİYOR
Araştırmacılar, geliştirilecek sistemin mümkün olduğunca doğrudan cep telefonu üzerinde çalışmasını ve internet bağlantısına ihtiyaç duymamasını hedefliyor.
Bu özellik özellikle internet erişiminin sınırlı olduğu kırsal bölgelerde önem taşıyor.
Çiftçiler, hayvancılıkla uğraşanlar, sağlık çalışanları ve doğada zaman geçiren vatandaşların karşılaştıkları keneler hakkında kısa sürede ön bilgi edinebilmesi amaçlanıyor.
KENE ÇIKARILDIKTAN SONRA FOTOĞRAFLANACAK
Uygulamanın, kenenin insan veya hayvan vücudundan çıkarılmasının ardından fotoğraflanması esasına göre tasarlanması planlanıyor.
Araştırmacılar, kene cilde tutunmuş haldeyken vücudunun önemli bir bölümünün görünmeyebileceğine dikkat çekiyor. Ayrıca kenenin kan emmesiyle birlikte vücut şeklinin değişebileceği belirtiliyor.
Bu nedenle daha doğru bir ön değerlendirme yapılabilmesi için kenenin çıkarıldıktan sonra mümkün olduğunca net ve farklı açılardan görüntülenmesi hedefleniyor.
TIBBİ TEŞHİS YERİNE GEÇMEYECEK
Araştırmacıların özellikle vurguladığı noktalardan biri de uygulamanın tıbbi teşhis aracı olmayacağı.
Yapay zeka, fotoğraftaki kenenin hangi türe ait olabileceğine ilişkin ön bilgi sağlayacak. Kesin tür teşhisi için ise uzman ve laboratuvar incelemesinin gerekli olduğu belirtiliyor.
Dolayısıyla uygulamanın amacı, vatandaşların karşılaştıkları kene hakkında hızlı ve bilimsel temelli bir ilk değerlendirmeye ulaşmasını sağlamak olacak.
PROJENİN 3 YILDA TAMAMLANMASI PLANLANIYOR
Üç yıl sürmesi planlanan proje kapsamında geliştirilecek yapay zeka modelinin hem kontrollü laboratuvar koşullarında hem de gerçek saha ortamlarında test edilmesi planlanıyor.
Farklı cep telefonu modelleri, değişken ışık koşulları ve farklı çekim açıları kullanılarak sistemin gerçek hayattaki performansı ölçülecek.
Testlerin tamamlanmasının ardından hedeflenen doğruluk seviyelerine ulaşılması halinde mobil uygulamanın vatandaşların kullanımına sunulması amaçlanıyor.
Proje tamamlandığında, cep telefonu kamerasıyla çekilen bir kene fotoğrafının yapay zeka tarafından analiz edilerek kullanıcıya hızlı bir ön değerlendirme sunması hedefleniyor. Böylece Türkiye’de kene türlerinin belirlenmesinde daha erişilebilir ve düşük maliyetli bir teknoloji kullanılması amaçlanıyor.
